आजच्या जागतिक राजकारणात इराण आणि अमेरिकेतील तणाव हा नेहमीच चर्चेचा विषय राहिला आहे. युद्धाच्या सुरुवातीलाच इराणचे सर्वोच्च नेते आणि अनेक वरिष्ठ अधिकारी मारले गेल्याच्या बातम्या समोर येतात, तरीही इराण डगमगत नाही. उलट, तो अधिक आक्रमकपणे लढताना दिसतो. मग प्रश्न असा पडतो की इतक्या मोठ्या नुकसानानंतरही इराण इतका मजबूत कसा राहतो? याचे उत्तर त्याच्या ‘मोझॅक’ युद्धनीतीत दडलेले आहे.
गेल्या दोन दशकांत अमेरिका आणि तिचे सहयोगी देशांनी अफगाणिस्तान आणि इराकमध्ये लष्करी कारवाया केल्या. या युद्धांमधून इराणने एक महत्त्वाचा धडा घेतला — थेट युद्धात महासत्तेशी भिडणे हे आत्मघातकी ठरू शकते. त्यामुळे इराणने पारंपरिक युद्धपद्धती सोडून एक वेगळी रणनीती विकसित केली.ही रणनीती म्हणजेच ‘मोझॅक डिफेन्स सिस्टम’. यात इराणने आपली लष्करी ताकद एका ठिकाणी केंद्रीत न करता ती संपूर्ण देशभर पसरवली आहे. देशातील 31 प्रांतांमध्ये स्वतंत्र लष्करी युनिट्स तयार करण्यात आली आहेत.
महत्वाची माहिती
‘मोझॅक’ म्हणजे छोट्या तुकड्यांपासून बनलेले मोठे चित्र. इराणनेही याच तत्त्वावर आपली संरक्षण प्रणाली उभी केली आहे. प्रत्येक प्रांताला स्वतंत्र कमांड सेंटर, रसद व्यवस्था आणि निर्णय घेण्याची क्षमता देण्यात आली आहे.याचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे — जर केंद्रावर हल्ला झाला, नेतृत्व संपले किंवा संपर्क तुटला, तरीही प्रत्येक युनिट स्वतःहून लढू शकते. यामुळे संपूर्ण प्रणाली कोसळत नाही.तसेच, इराणने प्रत्येक महत्त्वाच्या पदासाठी अनेक पर्यायी नेते आधीच निश्चित केले आहेत. एक नेता गेला तरी लगेच दुसरा तयार असतो. त्यामुळे युद्धात नेतृत्वाचा अभाव जाणवत नाही.
लोकांसाठी महत्वाचे मुद्दे
विकेंद्रीकरण (Decentralization)इराणने सैन्याची रचना अशी केली आहे की प्रत्येक भाग स्वतंत्रपणे कार्य करू शकतो.असमेट्रिक वॉरफेअरइराण थेट ताकदीने लढण्याऐवजी शत्रूला थकवण्यावर भर देतो.डोंगरांच्या आत आणि जमिनीखाली मोठ्या प्रमाणावर शस्त्रसाठा लपवला आहे, ज्यामुळे हवाई हल्ल्यांचा फारसा परिणाम होत नाही.
IRGC ची भूमिका
इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प (IRGC) ही केवळ सेना नसून एक स्वतंत्र शक्ती आहे जी देशाच्या संरक्षणाबरोबरच विचारसरणी जपते.इराण एकटाच लढत नाही. हिजबुल्ला, हुती आणि इराकमधील गट यांसारखे सहयोगी त्याला मदत करतात.
भविष्यात जर अमेरिका किंवा इजराईलने इराणवर थेट हल्ला केला, तर त्यांना पारंपरिक युद्धाऐवजी गल्लोगल्ली लढाईला सामोरे जावे लागू शकते. कारण इराणची रणनीतीच अशी आहे की युद्ध लांबवायचे आणि शत्रूला हळूहळू थकवायचे.यामुळे कोणत्याही महासत्तेसाठी इराणला पूर्णपणे हरवणे अत्यंत कठीण ठरू शकते.इराणची ‘मोझॅक’ युद्धनीती ही आधुनिक युद्धातील एक अनोखी आणि प्रभावी रणनीती मानली जाते. पारंपरिक युद्धात मागे असले तरी, हुशार नियोजन आणि विकेंद्रित रचनेमुळे इराण आजही अमेरिकेसारख्या शक्तीला टक्कर देत आहे. हीच रणनीती त्याला इतर देशांपेक्षा वेगळे आणि अधिक धोकादायक बनवते.
